चांगले बी-बियाणे व जोमदार रोपटी

0

आपण केवळ हौशी परसबाग सांभाळणारे आहात की व्यावसायिक दृष्ट्या रोपवाटिका (नर्सरी) चालवता? काहीही असले तरी बागमासाठी पूर्ण ज्ञान आवश्यक असते.
कोणताही व्यवसाय, छंद जोपासला तरी त्यात अडचणी येतातच. अडचणीवर मात करूनच यशस्वी होता येते. बाग असो वा शेती, जर बी-बियाणे खात्रीचे असेल तरच उत्पन्न हाती येते. याकरिता नेहमी चांगले बी-बियाणेच वापरावे. म्हणजे उत्पन्न केलेल्या फळे, फुले व पालेभाज्यांमध्ये गुणवत्ता उतरेल. अशा फुलेफळे, भाज्या पाहून व खाताना मनाला प्रसन्नता येईल.

चांगल्या बी-बियाणांबद्दल काही मुद्दे ः-
1) निवडलेले / घेतलेले बी-बियाणे वजन, रंग-रुप तसेच आकार याबाबतीत योग्य असावे.
2) योग्य बीज चांगल्या प्रकारे अंकुरित होऊन बहरते व फळे-फुले देते.
3) बीज स्वच्छ, एका आकाराचे असावे, त्यात कचरा, कोंडा, इतर बीज नसावे.
4) बी-बियाणे पूर्णपणे वाळलेले असावे. ते ओलसर नसावे. म्हणजे काही दिवस ठेवले तरी त्यांना बुरशी-भुरा लागणार नाही.
5) बीज निरोगी असले पाहिजे. तुकडा पडलेले, किडीने खाल्‍लेले व खूप जुने नसावे. किडक्या बीजाचे अंकुरण चांगले होत नाही. त्यामुळे श्रम वाया जातात. बी अंकुरले तरी ते मरते.
6) तुम्ही बी-बियाणे खरेदी करत असाल किंवा पेरत असाल तर त्या बी-बियाणांचा आकार-प्रकार एकसारखा असावा म्हणजे रोपटी एकसमान व सुदृढ होतील.

अंकुरण्याची टक्केवारी ः-
चांगले बी-बियाणे म्हणजे पेरल्यावर 60 ते 70 टक्के उगवून येते ते. कधीही 100 टक्के अंकुरण होत नसते. परंतु 60टक्क्यांपेक्षा कमी अंकुरण झाल्यास ते बी-बियाणे योग्य मानले जात नाही.

जुने बी-बियाणे टाळाः-
जुने बी-बियाणे वापरल्यास त्याचे अंकुरण कमी होते. त्यासाठी नेहमी नवे बीज खरेदी करावे व त्याची पेरणी करावी. नवे बी-बियाणे लवकर उगवूनयेतात. तसेच उगवणीनंतर सर्व रोपटी समान दिसतात.

रोगप्रतिबंधक व कीड प्रतिबंधक बी-बियाणे ः-
हल्‍ली कृषिभांडारात व नर्सरीत भाजीपाल्याचे व फुलझाडांचे बीज स्वच्छ केलेले, रोगप्रतिबंधक संस्कार केलेले विकत मिळतात. ते उपचारीत असल्यामुळे कीडप्रतिबंधकही असतात. असे बी-बियाणे पेरले असता रोगाचे वा किडीचे भर राहत नाही. नेहमी खात्रीचेच बी-बियाणे खरेदी करा व शेतात पेरा. म्हणजे उत्पन्‍न चांगले मिळेल.

रोगट व हलके बीज टाळा ः-
बी-बियाणे हाच पीक उत्पादनाचा महत्त्वाचा व मूळ आधार आहे. म्हणूनच बीज खरेदी करताना सावधानता हवी. रोगट, हलक्या प्रतीचे बीज श्रम, पैसा, खत वाया घत्तलवतात. बीज एका आकाराचे असावे. पोचट, संकुचित, आखडलेले बीज वापरल्यास रोपटीही कमजोर व रेागट येतात. ते वारा, उन्ह, पाऊसमारा यांचा सामना करू शकत नाहीत. याकरिता बी-बियाणे चांगले व खात्रीचेच घ्यावे.

आपल्याच शेतातील बी-बियाणे ः-
बरेच शेतकरी आपले पीक घेतल्यानंतर त्यातील चांगले,टपोरे बी-बियाणे निवडून पुढील पेरणीसाठी रोगप्रतिबंधक संस्कार करून जपून ठेवतात. तर काही शेतकरी केवह चांगल्या बियाण्यांसाठी शेती करतात आणि बियाणे विक्री करतात.

मातीचे गादी वाफे व आळे तयार करणे ः-
शेतातून पाटाचे पाणी वाहण्यासाठी व्ही आकाराचे मातीचे गादी वाफे तयार केले जातात. वरच्या फुगीर मातीत बी-बियाणे पेरतात तर खालच्या यू आकारातून पाणी वाहते ग्रामीण भागात पाणी पुरवठा संस्था शेताला पाणी देण्याच्या तारखा शेतकर्‍यांना नेमून देत असतात. या गादी वाफ्यामुळेच शेतात चौफेर पाणी फिरते. शेतकरी याला दारीधरणे म्हणतात. तर आळे हे गोल असते. त्यात झाड किंवा रोपटी लावतात. आळ्याला खोडाच्या मुळाशी घमेल्यासारखा खळगा असल्याने जलसिंचनाचे पाणी साचते व रोपाच्या/झाडाच्या मुळापर्यंत पोहोचते. ही आळी व गादीवाफे पिकासाठी कसे तयार

असावेत/करावेत यासंबंधी काही मुद्दे-
1) गादी वाफ्यात वा आळ्यात वाढणारे निरुपयोगी गवत व इतर रोपटी काढून टाकावीत.
2 ) जिथे बीज पेरले आहे त्या चढावर सेंद्रीय खत किंवा रासायनिक खत फवारावे. म्हणज ेरेापटी तरारून वाढतील.
3 ) माती चांगल्या उन्हातील व रोगप्रतिबंधक औषधे दिलली असावी म्हणजे रोगजंतू वा किडीचा प्रादुर्भाव होणार नाही.
4 ) दरवर्षी तेच ते पीक घेऊ नये. नेहमी आलटून-पालटून शेती करावी. पीकचक्र बदलते असावे.
5) शेतातील माती जेवढी बारीक व नांगरटीने खणलेली असे तर ती पीकवाढीला उत्तम असते.
6) शेती कसत/करत असताना रोपाच्या बाल्यावस्थेत व उभ्या पिकाला पाणी कमी पडू देऊ नये. पाण्याचा ताण शेतपिकाला हानिकारक असतो.
7) शेतात चौफेर जलसिंचन अथवा पाटाचे पाणी फिरले पाहिजे. तसेच जादा झालेले पाणी साचून राहणेही योग्य नाही.

पराग कणांचा आधार ः-
पीक व भाजीपाला स्वपरगित व परपरागित अशा दोन प्रकारात विभागाला जातो. मेथी, वांगी, वालपापडी, चवळी, मटार, कुळीथ हे एकाच शेतात जवळपास लावता/ पेरता येतात. हे स्वपरागित वर्गाचे आहेत. बाहेरील परागकण यांना प्रभावित करत नाहीत.
गाजर, नवलकोल, मुळा, कोबी, कांदा, राजगिरा हे कधीही एका शेतात जवळपास लावू नयेत, हे परपरगित आहेत.

बी-बियाणे आणि पेरणीः-
कोणत्या जातीचे बी रोपायचे आहे, याचा विचार करता पुढील मुद्देही विचारात घ्यावेत.
1) बी-बियाणे अधिक उत्पन्न देणारे असावे.
2) परिसर, हवा-पाणी त्या बी-बियाण्यास पूरक असावे.
3) बीज रोगप्रतिबंधक संस्काराचे व अंकुरणेस समर्थ असावे.
4) बीज आधी भिजवून मग रोपायचे आहे की थेट लावायचे आहे ?
5) बीज थेट शेतात पेरायचे आहे की रोपटी तयार करून ती सारी आखून लावायची आहेत?

रासायनिक खते व खतांचे प्रमाण ः-
बीज पेरणी करून शेती पिकवायची असल्यास, त्या बीजाला योग्य असे कोणते रासायनिक खत किती प्रमाणात, तसेच खताचे प्रमाण आणि आपल्याकडे असणार्‍या जमिनीचे क्षेत्रफळ विचारात घेऊन निर्णय घ्यावा लागतो.
केव्हा आणि कोणते रासायनिक खत शेताला द्यायचे आहे याचे ज्ञान असले पाहिजे. नायट्रोजन, फॉस्फरस व पोटॅशियम ही तीन रासायनिक खतांची प्रमुख तत्त्वे आहेत. ती योग्य प्रमाणातच (गरजेएवढी) खरेदी करावीत. ही खते शेताला कमी पडल्यास रोपटी सुदृढ होणार नाहीत की कणसात दाणे भरणार नाहीत.
नायट्रोजनमुळे पिकांची वाढ होते. फॉस्फरस बीज व पिकांच्या उन्नतीस साहाय्यकारी आहे. काहीवेळा या दोन्ही खतांचे मिश्रणद्यावे लागते. तसेच पोटॅशियमही आवश्यकतेनुसार द्यावे लागते. अनुभवी शेतकरी सल्ल्यानुसार तसेच पीकवाढीत कमतरता दिसून येताच वरील रासायनिक खते शेतीला देत असतो. याशिवाय गंधक, कॅल्शियम, लोह, जस्त, तांबे, मॅग्‍नेशियम, बोरोन यांचे डोसही शेतीला आवश्यकतेनुसार दिले जातात. त्यामुळे पीक आणि पिकाचे कणीस व त्यातले दाणे उन्नत होतात. शेतकर्‍यांना कृषिविषयक सल्‍ले टी.व्ही. चॅनेलवरून, कृषी विद्यापीठातून तसेच कृषी तज्ज्ञांकडून मिळू शकतात.

जलसिंचनाची सोय ः-
शेती असो किंवा परसबाग-बगीचा असो, त्यासाठी जलसिंचनाची चांगली सोय असावी लागते. चांगले उत्पादन मिळवायचे असेल तर पाण्याची सोय प्रथम पहावी लागते. जलसिंचन काही एक-दोनदाच नव्हे तर जोपर्यंत पीक शेतात आहे तोपर्यंत वेळेवर पाणी द्यावे लागते. उन्हाळ्यात तर भरपूर पाणी लागते. माती हलक्या प्रतीची असेल तर पाणी जास्त द्यावे लागते. माती काळीभोर चांगल्या उपजशक्‍तीची असेल तर पाणी कमी लागते. चांगल्या माती आर्द्रता धरून ठेवण्याची क्षमता असते.

जलसिंचनाचा लाभ चांगला व्हावा यासाठी मातीला नायट्रोजनची गरज भासते. त्यामुळे जमिनीत ओलावा टिकून राहतो. पिकाला जर ओलावा कमी मिळाला तर रोपट्यांची खोडं व पाने संकुचित होतात. एकदा हा रोपांची वाढ खुंटली तर ते नंतरच्या कितीही प्रयत्नाने वाढत नाहीत. म्हणजे फळे-फुले व बीजधारणा कमी होते.

भरपूर उत्पन्‍न व चांगले बियाणे मिळवण्यासाठी तीन प्रकारचे जलसिंचन करता येते. 1) पृष्ठ सिंचन, 2) फवार्‍याचे सिंचन, 3) जमिनीखालून सिंचन… जमिनीचा पोत आणि पिकाची गरज पाहून जलसिंचन करतात. काही शेतकरी शेतात प्लास्टिकच्या छोट्या नळ्यांचे (पाईप) जाळे पसरून ठिबकसिंचन करतात व पाणी वाचवतात. दुष्काळी भागात ठिबक सिंचनावर भर दिला जातो.

पीक जेव्हा कापणीला/काढणीला येते तेव्हा जलसिंचन थांबवतात. बी पिकण्याच्या 15 ते 20 दिवस आधी जलसिंचन थांबवले जाते हे लक्षात ठेवावे.

निरुपयोगी गवत/रोपटी काढा ः-
शेतात/बागेत वाढणारे निरुपयोगी गवत, आगंतुक रोपटी, केरकचरा काढून शेत साफ करावे लागते. यासाठी तृणनाशक औषधे फवारावी लागतात. खुरपण करून शेत स्वच्छ करताना आपण लावलेल्या रोपांना धक्‍का लागू देऊ नये.

कीड व रोग यांपासून सावध राहा ः-
प्रत्येक शेतकरी आपल्या शेतातून अधिकाधिक धान्य/पीक घेऊ इच्छितो. पण तो जर शेताकडे दुर्लक्ष करू लागला तर पिकावर कीड पडू लागते आणि त्याची इच्छा सफल होत नाही.

याकरिता…
1) नेहमी सावध राहावे आणि रोगट रोपटी उपटून टाकावीत.
2) रोगप्रतिबंध संस्कारित बी-बियाणे वापरवे म्हणजे रोगाचे भय राहत नाही.
3 ) बी-बियाणे नामांकित कंपनीचे व विश्‍वासू दुकानदाराकडूनच घ्यावे.
4) बी मिळाले पण ते रोगप्रतिबंधक उपचारित नसेल तर स्वतः ते रोगप्रतिबंधित करू घ्यावे.
5) जेव्हा जेव्हा गरज पडेल तेव्हा शेतातील पिकावर रेागनाशक औषधांची फवारणी करावी.

मधमाशा व मित्र -कीटक ः-
फलधारण होण्यासाठी म्हणजेच परागीभवन होण्यासाठी मधमाश्या व पतंग उपयुक्‍त असतात. शक्य असेल तर शेतात मधमाश्या पाळाव्यात किंवा मधमाश्यांनी पोळी बांधल्यास ती काढू नयेत. काही कीटक शेतकर्‍यांचे मित्र असतात व ते झाडांवर/रोगांवर पडलेल्या किडीचा फडशा पाडत असतात. गांडूळ हा शेतकर्‍यांचा मित्र आहे. तो जमीन भुसभुशीत ठेवतो. तसेच मित्र कीटकही शेतकर्‍यांचा लाभ करून देत असतात. कीडनाशक व रोगप्रतिबंधक फवारणी करताना या मित्र कीटकांची हानी करू नका.

धान्य/ बियाणांचे वाळवण ः-
पिकातील कणसात दाणे भरले असतील व पीक तयार झाले असता ते कापणीला येते. कापणी झाल्यानंतर कणसातले बी जर ओलसर लागत असतील तर ते पसरून वाळत टाकावे. म्हणजेच धान्याची कणसे खुडून ती खळ्यात/अंगणात वाळवणीला टाकतात. शेताची व काढलेल्या कणसांची राखणही करावीच लागते. बी-बियाणे पूर्णतः वाळवूनच डब्यात/कणगीत भरून ठेवावे. ओले दाणे वा बी-बियाणे भरून ठेवल्यास त्याला बुरशी वा कीड लागण्याची शक्यता असते.

बी-बियाणांची साठवणूक ः-
अ) बी-बियाणे /दाणे पूर्णपणे वाळलेले असावेत. ते किंचितही ओले/आर्द्र नसावेत.
ब) धान्य भरून ठेवण्यासाठी शक्यतो नवी पोती (बारदान) वापरावे.
क ) जुनी पोतीवापरणार असाल तर ती डी.डी.टी. च्या पाण्याने धुवून, वाळवून मग वापरावीत.
ड) धान्याची पोती थेट जमिनीवर ठेवू नयेत. पाट किंवा लाकडे ठेवून त्यावर पोती लावावीत.
इ) धान्याच्या पोत्यावर धान्य प्रकार व धान्य पोत्यात भरल्याची तारीख लिहावी.
फ) जिथे धान्य साठवले आहे, तिथे जाऊन वेळोवेळी पाहणी करावी.
ह) तुमचे भांडारगृह रोगप्रतिबंधक असेल तर धान्याची साठवण बराच काळ करता येते.

बी-बियाणे साठवणुकीचा कालावधी ः-
बी-बियाणे जास्तीत जास्त किती कालावधीपर्यंत साठवणुकीने ठेवू शकतो याबद्दल काही मुद्दे.
1) एक वर्षापर्यंत यांचे बी ठेवूशकतो – कांदा, लसूण, पार्सनिप वगैरे.
2) दोन वर्षांपर्यंत ठेवण्यायोग्य बीज- भेंडी, गाजर, ढब्बू मिरची इ.
3) तीन वर्षांपर्यंत ठेवण्यायोग्य बीज- मटार, मुळा, बीट इ.
4) तीन वर्षांपेक्षा अधिक काळ ठेवण्यायोग्य बीज – खरबूज, काशीफळ, भोपळा, टोमॅटो, कोबी, नवलकोल, टरबूज, कलिंगड इ.

रोपटे तयसार करणे ः-
जर तुम्ही स्वतः बी पेरून रोपटे तयार करणार असाल तर ते रोपटे सुदृढ असणार कारण की चांगले, देखभाल चांगली तर रोपटेही गुणवत्तेचे असेल.
तुम्ही रोपटे तयार करू शकणार नसाल तर रोपवाटिकेतून (नर्सरी) ते विकत घ्या. कृषी विभाग किंवा कृषी महाविद्यालयातून जर रोपटे मिळाले तर उत्तमच.
खरेदी केलेले रोपटे कसे असावे?

रोपवाटिकेतून रोपटे खरेदी करताना ते कसे असावे याबद्दल काही मुद्दे-
1) रोपटे खूप लहान असू नये. लहान रोपटे वाळून जाण्याचे भय असते.
2) रोपट्याची पाने पिवळी नसवीत, रोपटे रोगट नसावे. पाने हिरवी असावीत.
3) रोपटे सशक्‍त असावे, पातळ नसावे. पातळ रोपटे लवकर वाढत नाही.
4) रोपटे खात्रीच्या रोपवाटिकेतूनच खरेदी करावे. किंमत जास्त वाटते म्हणून हलके, पातळ, रोगट रोपटे घेऊ नका.
5) रोपटे बागेत/शेतात लावण्यापूर्वी ते रोगप्रतिबंधक द्रावणात बुडवून मग रोपावे/लावावे.
6) कमी आयुष्याचे व दीर्घ आयुष्याचे कुठलेही रोपटे घ्या, पण ते सशक्‍त असावे. तरच चांगले बी मिळवाल व श्रम सार्थकी लागतील. यात तडजोड नसावी.
7) रोपटे एका ठिकाणाहून उपटून दुसरीकडे लावणार असाल तर हे काम झटपट उरका. उशीर कराल तर रोपटे सशक्‍त, सुदृढ असावीत. यात कोणतीही तडजोउ नसावी. बेपर्वाई, दुर्लक्ष या बाबी नुकसान करतील. हुशार शेतकरी नेहमी चांगले बी-बियाणे व सशक्‍त रोपटी जोपासत असतो.

बियाण्याचे महत्त्व

सदर सत्रासाठी आपण ही आपल्या कडील माहिती / लेख इतर शेतकऱ्यांच्या सोयीसाठी [email protected] या ई-मेल आयडी वर किंवा 8888122799 या नंबरवर पाठवू शकतात. आपण सादर केलेला लेख / माहिती आपले नाव व पत्त्यासह प्रकाशित केली जाईल.

 

Leave A Reply

Your email address will not be published.